Prvi zapisi
U
starim pisanim dokumentima stoji da su na mestu gde se danas nalazi
Kula bila naseljena mesta Varszog (ugao tvrđave) i Foldvar (tvrđava
od zemlje). U spisku grofa Weselenji Ferenca 1652. godine prvi put
se spominju Gornja Kula i Donja Kula, kao i Mala Dobra i Ban
Dobra.
Dolaskom
Turaka, a posle Mohačke bitke 1526.godine, stanovništvo ovih krajeva
se razbežalo u planinske predele severne Mađarske, dok su mnogi
pobijeni. Ali, pretpostavlja se da je ostalo nekoliko naseljenih
kuća i da su tu ostali i neki stanovnici na mestima sadašnje Kule,
jer 17 godina nakon Mohačke bitke 1543.godine zabeleženo je u crkvenim
zapisima prelatstva Kaloča (Mađarska) o ubiranju dažbina (desetina)
za crkvu: "1543.godina: Kula 12 frt i jedan par čizama..." Kasnije, u spisku dažbina od 22.marta 1652.godine, stoji: "Donja
Kula duguje jedan par karamašin čizama, Gornja Kula 2 para braon
karamašin čizama, Mala Dobra 2 para karamašin čizama, a Ban Dobra
2 para karamašin čizama".
Važna je i 1745.godina,
kada Kula postaje selo i dobija svoj pečat gde je pored crteža poljoprivrednih
alata upisano ćirilicom: "SELO Kula 1745".
Stanovništvo
Broj
stanovnika stalno raste. 1749.godine počinje reemigracioni proces
kada se iz brdskih predela Mađarske doseljava veća grupa Mađara. Tada
se osniva i prva crkvena opština.
1786. godine
stižu i nemački doseljenici, tako da 1820, godine selo Kula ima 5.877 stanovnika, dok 1869. godine selo Kula beleži 7.921 stanovnika. Epidemija
kolere, koja je harala 1866. godine, znatno je smanjila broj stanovnika ovog
mesta.
U
vremenu od 1891. godine pa do kraja II svetskog rata stanovnici Kule
uglavnom su Srbi, Mađari i Nemci. Svaki od ovih naroda činio
je trećinu ukupnog broja stanovnika.
Jak
imigracioni priliv izražen je neposredno nakon II svetskog rata.
Veliki priliv novih stanovnika zabeležen je u razdoblju od 1946.-1952. godine
i 1953.-1960. godine. Maksimalni intenzitet
doseljavanja bio je u periodu od 1961.-1965. godine - čak 2.176 lica.
Migracioni proces ne jenjava ni u kasnijim godinama.
Heterogenost
i nacionalna izmešanost sa brojnim preuzimanjem srpske, mađarske
i crnogorske etničke komponente, glavna je oznaka nacionalnog sastava
gradskog stanovništva. Ostali narodi brojčano su manje zastupljeni.
To su: Ukrajinci, Hrvati, Rusini, Nemci, Slovaci, Albanci, Poljaci,
Muslimani, Česi, Rusi, Rumuni, Romi, Turci, Jevreji, Bugari, Italijani
i Vlasi.
Zanimanja
Prvi
stanovnici Kule bili su nomadi i zemljoradnici, koje je privuklo
prirodno bogatstvo ovog kraja. Iz doba pre Turaka nema zapisa o
poljoprivrednim proizvodima, ali od XVI veka su poznati pšenica,
hajdina, ječam, grožđe, lan i kudelja. U
povrtarstvu su poznati grašak i pasulj. U
stočarstvu je najrasprostranjenije bilo gajenje ovaca, konja, goveda,
koza i svinja. Davno je zabeleženo i pčelarstvo.
Zanimljiv
je popis iz 1746.godine u kome su izuzeta gospodska domaćinstva.
Porez je plaćalo 78 porodica i to samo zemljoradnici. Zanatlije
nisu plaćale porez. Najviše su proizvodili pšenicu, zob, ječam,
hajdinu, sirak i nešto kukuruza. Iz kasnijih popisa se vidi da su
se bavili vinogradarstvom. Prema popisu poreski obveznici su imali
88 volova, 99 konja, 94 krave, 15 teladi, 16 ždrebadi, 111 svinja,
163 ovce i koze i 50 košnica pčela.
1749.
godine bila su 152 poreska obveznika, uglavnom Srbi i Mađari. Od
najstarijih pribeležaka u Kuli svakako je najznačajniji izveštaj
dvorskog izaslanika Antala Gothmana iz 1763.godine. Ovaj izveštaj
se čuva u Bečkom arhivu. Matična knjiga rođenih vodi se u Kuli od
1771.godine. Prvi zapisi o školama datiraju iz 1777. i 1784.godine
i pominju se kao katoličke i pravoslavne osnovne škole. Krajem XIX
veka postojala je veći škola učenika u privredi (šegrtska) i građanska
škola.
Na teritoriji Bačke samo su srezovi Kula i Sombor imali veterinara.
Posle prvog svetskog rata ponovo je naišao period razvoja privrede.
1931.godine Kula ima 12.000 stanovnika. Te godine se organizuje
čuvena izložba na kojoj su zastupljeni industrija, trgovina i poljoprivreda
iz cele Dunavske Banovine. Pored industrije i trgovine, izlagalo
je i 366 zemljoradnika, od toga 58 iz Kule.
Znatan preokret u zemljoradnji je nastupio posle II svetskog rata
sa mehanizacijom poljoprivrede. Nagli razvoj zanatstva u Kuli počeo
je posle doseljavanja Nemaca, jer je među njima bilo dosta zanatlija. Prve zanatlije, krojači i čizmadžije, osnivaju cehove 1815.godine,
a 1819. ćurčije, krznari i tkači dobijaju slobodu, takođe preko
cehova.
U
Kuli je 1886. godine na osnivačkoj skupštini oformljeno zanatlijsko
udruženje sa 149 članova, koje još i danas postoji. 1894. godine zanatlijsko udruženje ima 254 člana, od toga
145 registrovanih kalfi i 59 učenika.
Privreda
Od
prve industrije, koja je zabeležena u Kuli, treba spomenuti pivaru,
osnovanu 1812.godine, sa godišnjom proizvodnjom od 4.000 litara
piva. Fabrika za izradu stolarskih usluga opremljena je sa 12 mašina,
strugova, radilica i kružnih testera. Fabrika za izradu svilenih
traka, osnovana 1892.godine, radi sa 21-im radnikom. Fabrika šešira
radi sa 15 radnika i ima 12 mašina. Parni mlin u Kuli izgoreo je
1915.godine.
Kula
je poznata po trgovini. Zanatski proizvodi uglavnom su prodavani
na vašarima, dok je stoka prodavana u Kuli i Subotici. Prema podacima
carinarnice iz Novog Sada, izvezeno je svilene trake u Austriju
i Srbiju, dok su iz štofare izvezeni razni štofovi u Bosnu, Bugarsku,
Rumuniju, Besarabiju i Srbiju.
U
Kuli je 1870. počela da radi prva banka, čiji su osnivači akcionari.
Kasnije 1885. godine oformljena je štedionica i kreditna banka akcionarskog
društva, sa osnovicom od 200.000 kruna.
Pre
izgradnje parnog mlina do 1890.godine radio je mlin-vetrenjača,
a bilo je i takozvanih suvih mlinova koji su snabdevali stanovništvo
brašnom. Suvi mlinovi (suvaje) radili su na
pogon sa zapregama.
Kula
je prvi put dobila struju iz električne centrale šećerane u Vrbasu
1906.godine. Tada su prvi put zasvetlele sijalice u domaćinstvima
i na ulici.
Pre
200 godina Kula, kao i ostala naseljena mesta u Bačkoj, nije imala
tvrde puteve za saobraćaj. Dugo godina najznačajniji je bio rečni
transport. 1793.godine započeto je kopanje velikog kanala, koji
je završen 1802.godine kada je predat rečnom saobraćaju. Tada su
lađe vukle konjske zaprege sa obale. U 1860.godini kanalsko akcionarsko
društvo je raspolagalo sa dve lađe na parnu vuču.
Put
koji prolazi kroz Kulu i povezuje Sombor i Srbobran je izgrađen
1895.godine, a dve godine ranije izgrađen je put Kula-Krstur-Miletić.
1883.godine
je predata saobraćaju pruga Subotica-Novi Sad, koja i danas čini
integralni deo pruge Budimpešta-Beograd. Na toj pruzi se nalazila
nekadašnja železnička stanica Vrbas-Kula.
Pruga
koja povezuje Bečej i Sombor puštena je u saobraćaj 1906.godine.
Prema
statističkim podacima 1909. godine na teritoriji Bačke bilo je ukupno
12 državnih pošta, sa telefonskim i telegrafskim vezama, od
toga je jedna bila u Kuli. Do 1900. godine radila je pošta na mestu
sadašnjeg pionirskog doma.
Ranije
se poštanski saobraćaj obavljao poštanskim kolima sa zapregama,
koja su pored pošte vozila i putnike. Takva stanica bila je
u Kuli na placu kod "Zelene bašte".
Prvi
arteski bunari su bušeni u kulskoj pivari iz kojih je voda korišćena
za proizvodnju piva, a za građanstvo, prvi arteski bunar je bušen
oko 1910.godine, i to na današnjem Trgu oslobođenja koji je neprekidno
radio do 1950.godine. Tek posle 1920.godine bušeno je nekoliko arteskih
bunara na raznim mestima. Do
toga vremena stanovništvo je trošilo vodu iz kopanih bunara.
|
